آموزش اخلاق خوب به کودکان (4مرحله برای داشتن کودکی با اخلاق خوب)

 

 

یکی از نگرانی های پدر و مادر برای تربیت فرزندشان آموززش اصول اخلاق خوب به آن هاست، کودکان باید ارزش های اخلاقی را از همان دوران کودکی آموزش ببینند.

بعضی از پدر و مادرها تصور می‌کنند که کودکشان اصول اخلاق خوب را در مدرسه تعلیم می‌بینند و دیگر احتیاجی ندارند که فرزندشون درباره اخلاق خوب و ارزش های اخلاقی صحبت کنند در واقع باید در نظر داشته باشند که تعلیم اصول اخلاق و پرورش اخلاق خوب پیوسته با رشد کودک نتیجه بهتری درپی خواهد داشت.

---

چهار نمونه از اصول اخلاق خوب کودکان 

 

          1.با آرامش برخورد کرده و قصد کودک را بررسی کنید

          2.بررسی کنید که چرا آن رفتار نادرست است.

          3.روی اثرات اخلاق خوب کودک فکر کنید.

          4.کودک را تشویق کنید تا کار یا رفتار اشتباهش را اصلاح کرده و در پی جبران پیامدهای به وجود آمده باشد.

مرحله‌ی اول اصول اخلاق خوب کودکان: با آرامش برخورد کرده و قصد کودک را بررسی کنید.

 

این مرحله از سه مرحله‌ی دیگر دشوارتر است. باید آرام و ساکت باشید و حرف‌های کودک را بشنوید. باید علاوه بر این که سعی می‌کنید بفهمید چه اتفاقی افتاده، ببینید چرا این کار را انجام داده است.

هنگام صحبت با کودک‌تان مراقب باشید اگر فضا پرتنش بود و کودک دچار فشار و اضطراب شد، وقفه‌ای ایجاد کنید. مثلاً بگویید: «می‌خوام بشنوم چه اتفاقی افتاده، اما باشه واسه نیم ساعت دیگه تا در موردش مفصل صحبت کنیم.» و یا اگر با گریه و زاری کودک مواجه شدید، به او بگویید: «فقط موقعی به حرفات گوش می‌دم که بتونی با صدای آروم صحبت کنی.»

پدر وحید یکی از کارهای غیراخلاقی پسرش را برای من چنین تعریف کرد: «چند روز قبل تو کمد پسرم یه سی‌دی بازی پیدا کردم که مطمئنم مال خودش نیست. فکر می‌کنم اونو از تو کیف سی‌دی‌های پسر داییش برداشته باشه. نمی‌دونم چرا یه همچین کاری کرده، آخه هر چی که بخواد براش می‌خرم. به نظر شما با این مشکل چطور برخورد کنم؟»

بر اساس مطالعاتی که در خصوص اصول اخلاق خوب انجام شده، نوع برخورد پدر و مادر به رفتار اشتباه فرزندشان، در کمک کردن به یادگیری ارزش‌های اخلاقی خوب، می‌تواند درست یا نادرست باشد.

من چهار راه‌کار را به پدر وحید ارائه دادم که درست همان جوابی بوده که متخصصان علوم تربیتی در رابطه با رشد اخلاقی در مشاوره‌های دیگر به او داده بودند. اگر پدر وحید و والدین مانند او آن‌ها را به کار بندند، کودک درمی‌یابد چرا رفتارش اشتباه بوده و پیامدهای رفتارش چیست.

شما می‌توانید این چهار مرحله اصول اخلاقی را در همه‌ی رفتارهای اشتباه فرزندان‌تان به کار ببرید. با این کار کودک غیر از این‌که به دلیل نادرست بودن رفتارش پی‌خواهد برد، احتمالاً در آینده، روش درست ارزش های اخلاقی را انتخاب خواهد کرد.

از این جملات هم می‌توانید در مسیر فهمیدن حقیقت استفاده کنید.

• به من بگو چه اتفاقی افتاد؟
• چی باعث شد این کار رو انجام بدی؟
• فکر کن ببین چطوری می‌تونی کار اشتباهت رو جبران کنی.

به رفتار پدر وحید در این مرحله توجه کنید:

پدر: پسرم این سی‌دی بازی رو تو کمدت دیدم، فکر کنم مال تو نیست. به من می‌گی اونو از کجا آوردی؟

وحید: اونو از تو کیف همزه برش داشتم. فکر کنم منو ندیده باشه.

پدر: وحید جان چرا اونو برداشتی؟

وحید: نمی‌دونم، اما شاید واسه این که همیشه دوست داشتم یکی از اونو را داشته باشم.

مرحله‌ی دوم اصول اخلاق خوب کودکان: دلیل غلط بودن رفتار را بررسی کنید…

 

این مرحله از حساسیت ویژه‌ای برخوردار است؛ چون کودک باید درک کند که چرا کارش اشتباه بوده. اطمینان حاصل کنید که کودک قطعاً دلیل نادرست بودن رفتارش را درک کرده باشد، در این صورت، شرایط به وجود آمده می‌تواند تبدیل به درسی اخلاقی شود.

معمولاً پدرها و مادرها این مرحله را حذف کرده و به مرحله‌ای قدم می‌گذارند که قدرت‌شان به نمایش گذاشته می‌شود. مثلاً ضمن یک سخنرانی طولانی، در مورد رفتارهای نادرست، کودک را تهدید می‌کنند که در صورت تکرار این رفتار نادرست، او را تنبیه خواهند کرد.

درست است که ما قطعاً از رفتارهای ناپسند کودکان‌مان عصبانی، آشفته و نگران می‌شویم و گاهی کاملاً گیج و سردرگم هستیم، اما با شیوه‌ی نمایش قدرت و بدون بررسی دلیل رفتار نادرست آن‌ها، راه به جایی نخواهیم برد.

زیرا کودک نمی‌تواند به خوبی دلیل رفتارمان را تشخیص دهد. در نتیجه ضمن این که بر آگاهی و درک او از رفتار درست و نادرست نیافزوده‌ایم، او را تنبیه و سرزنش هم کرده‌ایم.

باید به این نکته هم توجه کرد که انباشت این رفتارهای غلط و تنبیه‌های بی‌دلیل، بجز سرخوردگی آنی کودک، باعث ایجاد خسارت‌های روحی و روانی بلند مدت در او می‌شود.

اختصاص چند دقیقه وقت برای صحبت و بحث با کودک در خصوص دلیل رفتار نادرستش، بسیار منطقی و سودمند است.

برای گام نهادن به این مرحله تنها کافی است از کودک بپرسید: «فکر می‌کنی کاری که کردی، درست بود؟» هرگز نظر خود را قبل از نظر کودک بیان نکنید. اجازه دهید او کاملاً آزادانه نظرات خود را بازگو کنید. سپس به آرامی و روشنی دیدگاه‌تان را به گونه‌ای بیان کنید که کودک آن را درک کند. به گفتگوی وحید و پدرش در این مرحله توجه کنید.

پدر: فکر می‌کنی به این کار چی می‌گن؟!!

پسر با ناراحتی و خجالت: دزدی!!

پدر:  پسرم فکر می‌کنی دزدی کردن  کار درستیه؟

وحید: نه بابا. درست نیست.

پدر: به نظرت چرا نباید از بابا، مامان، همزه، فروشگاه‌ها یا مغازه‌ها یا هر جای دیگه، چیزی برداشت؟

وحید: خب شاید پلیس بیاد آدمو دستگیر کنه.

پدر: بله. این یکی از دلیل‌ها می‌تونه باشه. می‌تونی دلیل‌های دیگه‌ای برای درست نبودن دزدی کردن بچه‌ها برام بگی؟

وحید: اگه بچه‌ها دزدی کنن، پلیس شاید دستگیرشون کنه و اونا رو ببره زندون.

پدر: دلیل دیگه چی می‌تونه باشه؟

وحید: خب، شما هم از دستم عصبانی می‌شید.

پدر: فکر می‌کنی چرا من عصبانی می‌شم؟

وحید: چون یه چیزی را برداشتم که مال خودم نیست.

پدر: باریکلا وحید جان. چون اون چیز مال تو نبوده و تو اونو برداشتی. این اصلاً کار درستی نیست.

تجربه ثابت کرده وجدان یک مرتبه آموخته نمی‌شود، بلکه باید قدم به قدم و مرحله به مرحله آموزش داده شود. به همین دلیل لازم است زمانی کافی در نظر گرفت و دلایل و نحوه‌ی استدلال اخلاقی کودک را شنید تا بتوان او را بهتر درک کرد.

مثلاً در مورد وحید، دلیل او برای دزدی نکردن، ترس از تنبیه شدن است، این نشان می‌دهد که او در ابتدای ارزش های اخلاقی قرار دارد. در این مرحله از رشد، کودک برای تشخیص درست از نادرست، مبنای کار را تشویق، تنبیه و یا لذتی که از آن کار می‌برد، قرار می‌دهد.

هدف پدر وحید از پرسش و پاسخی که بیان شد، این بود که فرزندش را به مرحله‌ی بالاتری از ارزش های اخلاقی بکشاند. مرحله‌ای که در آن کودک همه‌ی پیامدهای رفتار یا کار خود را درک کرده و به احساس فردی که از او دزدی شده، نیز می‌اندیشد.

رشد اخلاق خوب بسیار کند خواهد بود. انتظار نداشته باشید که کودک یک‌شبه تغییری چشمگیر کند.

مورد دیگری که حتماً باید به آن دقت کنید این است که مطالبی که به کودک یاد می‌دهید، اندکی از سطح فعلی کودک‌تان بالاتر باشد.

مرحله‌ی سوم اصول اخلاق خوب کودکان: بر روی اثرات رفتار کودک فکر کنید.

 

به عقیده‌ی یکی از متخصصان تعلیم و تربیت کودک، بهترین راه‌کارها در جهت پرورش ارزش های اخلاقی در کودکان این است که اثرات رفتار آن‌ها را بر دیگران به او نشان دهید. مثلاً برجسته کردن احساسات کسی که کودک نسبت به او رفتاری نامناسب داشته است.

«ببین عزیزم دوستت داره گریه می‌کنه. حالا اون خیلی ناراحته و احساس بدی داره.»

این روش حتی در مورد کودکان خردسال نیز تأثیرگذار خواهد بود.

باید طوری عمل کنید که کودک بتواند احساس طرف مقابل را تصور کرده و بداند که با رفتار اشتباهش چه احساسی را به او تحمیل کرده است. مثلاً می‌توانید طی انجام یک نمایش، یکی از وسایل کودک‌تان را بردارید ـ به اصطلاح بدزدید ـ و از او سؤال کنید:

«چه احساسی داشتی اگه کسی واقعاً عروسکت رو دزدیده بود؟»

به اقتضای سن کودک می‌توانید عملکردتان را تغییر دهید. مثلاً در مورد کودکان بزرگ‌تر تنها پرسش کافی است و نیازی به اجرای نمایش نیست. از کودک بپرسید:

«اگه کسی بیاد و یکی از وسیله‌هات رو بدزده، چه احساسی بهت دست می‌ده؟ خودت رو جای دزد بزار و ببین چرا این کار رو کرده؟ آیا کارش درست بوده؟»

به واکنش پدر وحید در این مرحله توجه کنید

پدر: بیا کمی در مورد همزه ـ پسر دائیت ـ صحبت کنیم. فکر می‌کنی وقتی ببینه کسی از تو کیف سی‌دی‌هاش چیزی رو برداشته، چه احساسی بهش دست می‌ده؟

وحید: فکر کنم کمی ناراحت بشه.

پدر: چرا؟

وحید: خب آدم ناراحت می‌شه دیگه. چون کسی اومده و لوازمش رو برده.

پدر: بله درسته. به نظر تو کی باید پول اون وسیله را بده؟

وحید: نمی‌دونم بابا. به نظرتون باید صاحب فروشگاه پولشو بده؟

پدر: بله! پسرم فکر کن تو باید پول چیزی را که کسی دیگه ازت دزدیده بدی، در اون صورت چه احساسی داشتی؟

وحید: خیلی عصبانی می‌شدم.

پدر: وحید جان فکر می‌کنی درسته که تو از پول خودت، پول اون وسیله رو بدی؟

وحید: نه بابا اصلاً درست نیست.

قبلاً تذکر دادیم که اخلاق خوب یک مرتبه صورت نمی‌گیرد، بلکه قدم به قدم و طی مراحلی شکل می‌گیرد.

لارنس کلبرگ یکی از متخصصان برجسته‌ی تعلیم و تربیت کودک، این مراحل را توضیح داده است.

---

مراحل رشد اخلاق خوب در کودک

 

لارنس کلبرگ می‌گوید: «استدلال در مورد تشخیص درست و نادرست، طی مراحلی شکل خواهد گرفت. هر اندازه درک شما از سطح اخلاقی کودک‌تان بهتر باشد، به همان اندازه در بردن او به مراحل بالاتر، بهتر عمل خواهید کرد.»

توجه کنید که ملاک شما برای اطمینان از سطح اخلاق خوب کودک‌تان، سن تقویمی او نباشد.

این سطح با توجه به تجربه‌ها و مهارت‌های کودکان، تغییر می‌کند.

نقطه‌ی شروع: استدلال خودمحور

قبل از توضیح مراحل ارزش های اخلاقی باید بگوییم که کودک در ابتدا بسیار خودمحور است. او بدون توجه به احساسات و دیدگاه‌های اطرافیانش، تلاش می‌کند به همه‌ی خواسته‌های خود دست یابد. «مامان زود تلفن رو قطع کن، همین الان غذا می‌خوام.»، «بابا منو همین الان ببر شهربازی. می‌خوام سوار ترن شم.»

این ذات و فطرت کودک است، بنابراین توقع نداشته باشید که اخلاقی عمل کند، زیرا تصوری از اخلاق در کودکی که هنوز مراحل ارزش های اخلاقی را آغاز نکرده، وجود ندارد. معمولاً کودکان تا پیش دبستانی به این صورت عمل می‌کنند.

 

مرحله‌ی اول: دور کردن خود از تنبیه و سرزنش

این مرحله معمولاً از سال‌های پیش دبستانی شروع شده و تا رفتن او به کودکستان ادامه می‌یابد.

او در این فاصله توجهی به پیامدها و بازتاب‌های رفتار و کارهای نادرست خود نداشته و تنها چارچوب اخلاق خوب و بد او، گرفتن پاداش و یا تنبیه نشدن است.

او همچنین سمت کارهای لذت‌بخش رفته و یا رفتارهایی از او سر می‌زند که برایش جذاب باشد. «من دوستم رو نباید اذیت کنم. چون اگه این کار رو کنم، معلمم جریمه‌ام می‌کنه.»، «موقع غذا خوردن نباید صحبت نکنم چون بابا ازم ناراحت می‌شه.»، «ورزش رو خیلی دوست دارم، چون پر از خنده و شادیه.» و …

 

مرحله‌ی دوم: آغاز اندیشیدن

کودک سال‌های ابتدای مدرسه را در این مرحله به سر می‌برد. او کم‌کم راجع به رفتارها و کارهایی که انجام می‌دهد، به منطقی کودکانه دست می‌یابد. یاد می‌گیرد که نیازهای خود و گاهی نیز نیاز اطرافیانش را برطرف سازد.

بنابراین شروع به رفتارهای اخلاق خوب می‌کند. «رضا من اجازه می‌دم با دوچرخه‌ام بازی کنی، به شرط این‌که تو هم بزاری از کفش اسکیتت استفاده کنم.»، «مامان بزرگ اگه سیب‌زمینی رو از زیرزمین بیارم، بهم آجیل می‌دی؟»، «مامان زباله‌ها رو گذاشتم بیرون. اجازه می‌دی فردا بعد از مدرسه برم با بچه‌ها فوتبال بازی کنم؟» و …

 

مرحله‌ی سوم: پسر خوب بودن ـ دختر خوب بودن

در این مرحله که از آخر دبستان شروع و تا سال‌های نوجوانی کودک ادامه دارد، او به این استدلال دست خواهد یافت که کار یا اخلاق خوب چیزی است که دیگران را خوشحال کرده و مورد پذیرش آن‌ها واقع شود.

«من با دوستم اخلاق خوب دارم، چون این کار مامانم رو خوشحال می‌کنه و ممکنه اجازه بده یه فیلم نگاه کنم.»، «با دندونم پسته و فندق نمی‌شکونم، چون مامان خیلی عصبانی می‌شه و شاید نذاره برم با بچه‌ها بازی کنم.» و …

 

مرحله‌ی چهارم: تمایل به قانون‌مداری و انضباط

این مرحله از سال‌های دبیرستان آغاز و تا اواخر جوانی ادامه می‌یابد. در این مرحله فرزند یاد می‌گیرد که اخلاق خوب، به معنای انجام وظیفه و احترام به مجریان قانون است.

او در می‌یابد که تبعیت از قانون برای سالم زندگی کردن خود او و سایر افرادی که در جامعه زندگی می‌کنند، لازم و ضروری است. «من باید از قوانین پیروی کنم تا بتونم دیپلم بگیرم و تو دانشگاه و رشته‌ای که دوست دارم، ادامه تحصیل بدم.»

 

مرحله‌‌ی پنجم: وجدان اخلاقی مبتنی بر اصول اخلاقی

زمانی که فرد به بزرگ‌سالی قدم گذاشت، وارد مرحله‌ی این مرحله می‌شود. او پایه و اساس ارزش های اخلاقی را مبتنی بر حداکثر احترام به حقوق افراد دانسته و به این باور می‌رسد که وظیفه‌ی وجدانی اوست که معیارهای اخلاق خوب را مراعات کرده و از سیستم قانونی جامعه‌اش پشتیبانی کند. «من تقلب کردم، برای همین باید مجازات بشم.»

 

مرحله‌ی چهارم اصول اخلاق خوب کودک: کودک را تشویق کنید تا کار یا رفتار اشتباهش را اصلاح کرده و در پی جبران پیامدهای به وجود آمده باشد.

 

در آخرین مرحله باید کودک یاد بگیرد علاوه بر پی بردن به دلیل اشتباهش، چگونه کار اشتباه خود را اصلاح کند. این مرحله حقیقتاً تمام هدف نظم و انضباط اصول اخلاق است. در مواردی که به آن اشاره می‌شود، تنها استدلال کردن برای کودک کافی خواهد بود.

 

• سن کودک بسیار کم است.

• کودک برای نخستین بار آن اشتباه را انجام داده است.

• اشتباه کودک باعث دردسر و آزار کسی نشده است.

 

در مورد بعضی از کودکان لازم است بعضی از پیامدهای ضعیف را در نظر گرفته و از آن‌ها بخواهید تا در پی جبران عواقب رفتار اشتباه‌شان باشد. مخصوصاً زمانی که رفتارشان باعث رنجش و آزار کسی شده باشد. به این ترتیب اطمینان خواهید یافت که کودکان‌تان معیارها و موازین اخلاق خوب شما را درک کرده‌اند.

توصیه‌ی اکید کارشناسان به والدین این است که مشوق کودک خود در جبران اشتباهاتش باشند.

نکته‌ای که بسیار باید به آن توجه کنید این است:

باید زمانی که کودک متوجه پیامدهای رفتارش شد و دریافت که باید مسئول کارهای خود باشد، کارهایی که برای جبران اشتباهش به او پیشنهاد می‌کنید، باید با اشتباه او تناسب داشته باشد و به روشنی بیان شود.

به گفتگوی وحید و پدرش در این مرحله توجه کنید:

پدر: وحید فکر کنم می‌دونی که کاری که کردی اشتباه بوده. بیا ببینیم چه کار کنیم که اشتباهت رو جبران کنی. فکر می‌کنی در این باره چه کار می‌تونی انجام بدی؟

وحید: می‌تونم از معذرت ‌خواهی کنم.

پدر: درسته. این یک کار، دیگه چه کاری ازت ساخته است؟

وحید: می‌تونم پول سی‌دی رو هم به همزه بدم.

پدر: وحید جان من فکر می‌کنم حتی اگه پول سی‌دی رو هم بدی، باز هم نگه‌داشتن اون کار منصفانه‌ای نباشه. تو اون رو بدون اجازه برداشتی و این اصلاً درست نیست. فکر می‌کنی چه کار دیگه‌ای می‌تونی انجام بدی؟

وحید: فکر کنم بهتر باشه سی‌دی رو به همزه برگردونم و بهش بگم بابت این‌ کار واقعاً پشیمونم.

پدر: این کار شجاعت زیادی می‌خواد، اما کار درست همینه. بیا ببینیم این کار رو چطوری و کی باید انجام بدی.

---

سه راه‌کار نشاط‌آور برای رشد و تقویت اصول اخلاق خوب در کودکان

 

مادر شادی می‌گوید: «شادی خیلی خوب و مهربونه. دختر باوجدان و قابل اعتمادی هم هست، اما مشکل من اینه که اون خودش رو دختر خوبی نمی‌دونه. نمی‌تونه خوب تمرکز کنه واسه همین تو مدرسه خیلی بهش می‌گن حواستو جمع کن.

به نظرم همین تذکرات هم باعث شده که اون فکر کنه دختر خوب و مهربون و باوجدانی نیست. فکر می‌کنید چطوری می‌تونم بهش کمک کنم تا قدر ارزش‌های خودش رو بدونه؟»

یکی از بزرگ‌ترین هدایای پدر و مادر به کودک خود، دادن باوری عمیق و نافذ به او است تا بداند که انسانی با اخلاق خوب است.

محققان تعلیم و تربیت به مادرانی مثل مادر شادی سه راه‌کار ارائه می‌دهند تا برای تقویت اعتماد به نفس کودک‌شان از آن بهره ببرند.

این راه‌کارها ضمن ایجاد شادی و لذت در کودک، به او کمک می‌کند تا ویژگی‌های اخلاق خوب را بشناسد.

 

          1.آذین معلقی از اخلاق خوب کودک‌تان بسازید.

وسایلی که برای انجام این فعالیت نیاز دارید، یک چوب‌لباسی قدیمی و چند تکه کاموا است. به کودک‌تان کمک کنید تا ویژگی‌های خود را روی برگه‌ای بنویسد و به کمک نخ کاموا، از چوب‌لباسی آویزان کند. اگر کودک خردسال است، از او بخواهید اخلاق خوب خود را در قالب یک نقاشی کشیده و با نخ از چوب‌لباسی آویزان کند.

می‌توانید به ابتکار خود برگه‌ها را تزیین کنید و به اشکال مختلف درآورید تا کودک با شور و شوق بیشتری اخلاق خوب خود را روی آن‌ها بنویسد. بهتر است این آویز معلق را بالای تخت کودک بیاویزید تا همواره مقابل دیدگان او باشد و  اخلاق خوب خود را هر لحظه به یاد داشته باشد.

 

          2.مطالب روزنامه‌‌‌ها که در ارتباط با ویژگی کودک شماست را جدا کرده و آلبومی از آن تهیه کنید.

خانمی می‌گفت: «حمید ـ پسر همسرم از ازدواج قبلی‌اش ـ خودش رو خیلی دست کم می‌گیره. حتی وقتی پیش مامانش هست و به خاطر اخلاق خوب، تشویق می‌شه، باز هم از اون حس جدا نمی‌شه. واسه همین فکر کردم اگر با شنیدن اخلاق خوب خودش از زبان دیگران تحت تأثیر قرار نمی‌گیره، اون‌ها را بهش نشون بدم.

واسه همین یک آلبوم عکس کوچک درست کردم که از عکس‌ها و بریده‌های روزنامه‌ها درست شده بود. عکس‌ها مثل یه نماد از خودش بود و نشون می‌داد چه اخلاق خوب و کارهای پسندیده‌ای داره انجام می‌ده. این آلبوم رو به حمید هدیه دادم و همزمان بهش یادآوری کردم که چه اخلاق خوبی داره.

بعداً دیدم که حمید آلبوم رو زیر بالشش گذاشته و وقتی که روز سختی رو پشت سر می‌زاره، روی تختش دراز می‌کشه و آلبوم خوبی‌هاشو نگاه می‌کنه.»

 

          3.خودانگاره‌ی اصول اخلاق خوب کودک خود را تهیه کنید.

طرحی کلی از اندام کودک‌تان را بر روی کاغذ الگو بکشید و آن را جایی مقابل دید اعضای خانواده آویزان کنید. در هفته‌های بعد کم‌کم داخل طرح را با عکس‌های بریده شده از روزنامه، مجله، نقاشی، عکس‌های کامپیوتری و عکس‌های خود کودک پر کنید.

این تصاویر باید نشان‌دهنده‌ی اخلاق خوبی باشد که کودک به تدریج فرا گرفته است. ویژگی‌های مثل مهربانی، منضبط بودن، محترمانه صحبت کردن و … .

به این ترتیب کودک با دیدن ارزش های اخلاق خوب در طرح اندام خود، ضمن تشویق شدن به انجام مجدد آن‌ها، تلاش خواهد کرد ویژگی‌های خوب دیگری در خود ایجاد کند تا در این طرح جای دهد.

مراقب اخلاق کودکان باشید و به محض مشاهده‌ی رفتاری جدید از او، اقدام به افزودن آن در طرح مذکور نمایید.