همه‌ی بچه‌ها قبل از ورود به دبستان، استعدادهای خلاق و سازنده‌ای دارند که در بالاترین حد خود قرار گرفته است. بر اساس بررسی‌های انجام شده، به احتمال بسیار زیاد این استعدادها با بی‌مهری و حتی گاهی با تنبیه مواجه شده و کودک را دلسرد می‌کند. او پس از رسیدن به دوره‌ی تحصیلات عالی، تازه به بخش کوچکی از استعدادهای خود پاسخ می‌دهد.

سازندگی، مربوط به بخش معینی از اجزاء تشکیل دهنده‌ی هوش و به احتمال زیاد با قسمت‌های زیادی از آن در ارتباط است.

سازندگی مشتمل بر همه‌ی افکار ماجراجویانه‌ای است که تؤام با حادثه بوده و در تمامی اکتشافات، اختراعات، تحقیقات، تصورات کنجکاوانه و … دیده می‌شود. سازندگی یعنی عملی ساختن فکر و ایده، رابطه‌های غیر منتظره را بین اجسام مشاهده کردن، یافتن پاسخ‌های جدید برای پرسش‌های تازه.

شاید کودک خلاق بهره‌ی هوشی بالا و استعدادی عالی داشته باشد، اما این امکان هم وجود دارد که یک کودک خلاق و سازنده، بهره‌ی هوشی بالایی نداشته باشد.

اکثر محققان عقیده دارند که: به طور تقریبی همه‌ی بچه‌ها به میزان قابل توجهی از قدرت سازندگی برخوردارند. این قدرت بر اثر تشویق، فراهم شدن شرایط مناسب و آموزش، افزایش می‌یابد.

شاید به دلیل آموزش‌های نامناسب، این توانایی در کودک کم شود و یا حتی از بین برود.

 

اما پدر و مادر به چه صورتی سازندگی و خلاقیت را در کودک خود ایجاد کند؟

بر اساس مطالعات دکتر تورنس و دانشمندان دیگر، به طور معمول در سن سه سالگی با افزایش سازندگی و فعالیت‌های مبتکرانه کودک روبه‌رو هستیم. این توانایی در چهار و چهار و نیم سالگی به بالاترین حد خود می‌رسد و در پنج سالگی که کودک وارد کودکستان می‌شود، با سقوط ناگهانی سازندگی مواجه می‌شویم.

ممکن است دلیل این افت ناگهانی، فشار وارد شده به کودک از سوی آموزگار و همکلاسی‌هایش باشد. سازندگی بار دیگر در کلاس‌های اول تا چهارم روندی صعودی طی کرده و در کلاس چهارم به طور چشمگیری سقوط خواهد کرد.

دکتر تورنس که در زمینه‌ی ایجاد و پرورش خلاقیت در کودکان بررسی‌ها و آزمایش‌های گوناگونی انجام داده، یک اسباب‌بازی به کودک داده و از او می‌خواهد آن را به شکلی مضحک‌تر درآورد. نتیجه‌ی آزمایش‌ها نشان می‌دهد که دخترها در اکثر موارد به کارهای علمی و فنی علاقه و اشتیاقی نشان نمی‌دهند، پسرها هم در غالب موارد کارهایی مثل پرستاری و … را که مورد علاقه‌ی دخترهاست، نمی‌پذیرند.

سؤال دیگری که والدین می‌پرسند این است که به چه صورت می‌توانند قدرت سازندگی را در کودک‌شان بیافزایند؟

هر چند هنوز هم تحقیقات در این‌باره ادامه دارد، اما بایستی گفت که راه‌های رشد و پرورش خلاقیت و سازندگی با روش‌هایی که برای شکوفایی و تقویت هوش و استعداد ذکر شده، مشابهت دارد.

یعنی شما می‌توانید با تحریک و تشویق کودک به دیدن، شنیدن، لمس کردن، دستکاری کردن، کشف و انجام آزمایش، خلاقیت و سازندگی را در او ایجاد و تقویت نمایید. اگر به عنوان پدر و مادر با خوشحالی و علاقه با کودک‌تان صحبت کرده و به صورتی جدی به حرف‌هایش گوش کنید، در رشد، شکوفایی و پرورش سازندگی کمک بزرگی به او خواهید کرد.

اگر شما به نظرات فرزندتان بخندید ـ حتی اگر این کار با محبت و دوستی باشد ـ و یا به پیشنهادهایی که می‌دهد، جواب رد داده و بگویید: «تو خیلی کوچیکی و تو این مورد چیزی نمی‌دونی.» لطمه‌ای بسیار بزرگ به سازندگی کودک دلبندتان وارد خواهید آورد.

مشوق فرزندتان در توجه بیشتر به محیط پیرامونش باشید. او را تشویق کنید که درباره‌ی محیطش بپرسد و آزمایش کند.

برای خیلی از پدر و مادرها سخت است که بپذیرند فرزندشان به تنهایی چیزی را آموخته و تجربه کند. آن‌ها حتی انجام تکالیف مدرسه‌ی فرزندشان را به عهده‌ی خود او نمی‌گذارند و مایلند او را کمک کنند و به هر ترتیبی که شده فرزندشان را از شکست محافظت نمایند.

به نظر دکتر تورنس جلوگیری پدر و مادر از شکست خوردن فرزند، بزرگ‌ترین مانع رشد سازندگی و خلاقیت در خردسالی است. اصولاً آمادگی، در اکثر موارد باعث نگه‌داشتن کودک خواهد شد.

کودک‌تان را تشویق کنید تا بازی‌های سازنده انجام دهد. گاهی اوقات از او سؤالاتی بپرسید که وادار شود از نیروی خلاق و سازنده‌اش استفاده کند، البته فراموش نکنید که این کار به شکل جلسات رسمی درسی در نیاید، بلکه هنگام نشستن در اتومبیل، اطوکشی و یا وقتی در اتاق انتظار دندانپزشکی منتظرید، این کار را انجام دهید.

مثلاً به او بگویید: «فکر می‌کنی از یه مداد چه استفاده‌هایی می‌شه کرد؟» خودتان هم با او همراه شوید و به سؤال‌تان پاسخ دهید.

مثلاً بعد از چند مکث اگر کودک پاسخی به ذهنش نرسید، بگویید: «به جای پارو برای قایق اسباب‌بازی، یا جایی که پرنده تو قفس روش بشینه.» بعد سؤال خود را با شیء دیگری بپرسید و اگر کودک پاسخی داد، خوشحالی خود را به او نشان دهید.

سؤالاتی که از کودک می‌پرسید باید به گونه‌ای باشد که مجبور شود برای پاسخ دادن، به صورتی سازنده و خلاق فکر کند. مثلاً از او بپرسید اگر در فروشگاهی گم شود، چه می‌کند؟ به چه صورتی می‌تواند یک جشن تولد را شادتر برگزار کند؟ چطور می‌توان فهمید که کوتاه‌ترین راه به پارک کدام راه است؟

مشوق کودک خود در کسب تجربه‌های جدید باشید. مثلاً می‌توانید از او بپرسید وقتی به جوانه‌ی گیاهی که کنار پنجره قرار گرفته، نگاه می‌کند و تابش نور خورشید بر آن و سایه‌ای را که درست کرده، می‌بیند، چه نتیجه‌ی علمی می‌گیرد؟

به این مطلب هم توجه کنید که آیا جای بی‌سر و صدا و خلوتی در دسترس کودک قرار دارد که به دور از اعضاء خانواده کارهایش را انجام دهد و هر زمان که خواست آن مکان در اختیارش باشد. مهد کودک، کودکستان و مدارس چنین مکانی را ندارند تا در اختیار کودکان بگذراند.

همواره افکار و ایده‌های خوب در مغز انسانِ تنها ایجاد می‌شوند. بنابراین زمانی که می‌بینید کودک به تنهایی مشغول کاری است، مزاحمش نشوید و او را به این کار تشویق کنید. این یک قانون است. باید قدر این زمان‌های غیر قابل برگشت را دانست و آن را حفظ کرد، چون غیر قابل جبران است.

مشوق کودک در پیگیری و دنبال کردن نظراتش باشید.

اگر کودک‌تان داستان‌هایی از خود درست کرده یا بازی‌های خیالی و تقلیدی انجام می‌دهد، نگران و مضطرب نشوید. این بخشی از مرحله‌ی رشد اوست. حتی باید خوشحال باشید که افکار و تصورات سازنده‌ی کودک‌تان به این صورت به کار گرفته می‌شود. در این وضعیت به او کمک کنید و بگویید که به هر کدام از داستان‌های خود نامی بگذارد.

حتماً وقتی نوزادتان را به خانه آورده‌اید، برایش لالایی خوانده‌اید. حالا می‌توانید کم‌کم آوازهای گوناگونی را به لالایی او بیافزایید. او دوست دارد آهنگ‌های مختلف را بشنود، حتی آهنگ‌هایی به زبان‌های خارجی.

پیش از ورود کودک به دبستان، حتماً قدرت خلاقیت و سازندگی را در او ایجاد کنید. این مسأله بسیار مهم است. چون بعد از آغاز کارهای گروهی در مدرسه و گوش سپردن به حرف‌های آموزگار، ایجاد سازندگی بسیار مشکل است.

ممکن است کودک در مدرسه، آموزگاری داشته باشد که روش‌های ایجاد و تحریک خلاقیت در کودکان را بداند، اما او با بیست و پنج کودک سر و کار دارد که باید به خوبی آن‌ها را اداره کرده و آموزش دهد. برای همین نقش او هرگز مثل پدر و مادر نخواهد بود.

علاوه بر این فشار هم‌کلاسی‌ها هم مانعی دیگر در مسیر پرورش خلاقیت و سازندگی کودک خواهد بود، مگر این که پیش از مدرسه این استعداد در کودک ایجاد شده باشد.